Aşağıdaki sistem için tam mimari dokümantasyonu hazırla:
SİSTEM: [SİSTEM ADI]
TIP: [YAZILIM / DONANIM / HİBRİT / IOT / KONTROL SISTEMI]
ÖLÇEK: [KÜÇÜK <10 KULLANICI / ORTA 100 / BÜYÜK 1000+ / ENTERPRISE]
DİSİPLİN: [YAZILIM / OTOMASYON / ELEKTRİK / MEKANİK]
STANDARTLAR: [IEEE 1471 / ISO 42010 / TOGAF / UML]
4 katmanlı mimari yapısı:
KATMAN 1 — KAVRAMSAL MIMARI (Conceptual Architecture)
HEDEF: Paydaşlar sistemin ne yaptığını anlasın
Bileşenler:
1.1 SİSTEM BAĞLAMI (context diagram)
- Sistem kutusu merkez
- Dış aktörler (kullanıcılar, sistemler)
- Veri akışları
- Etkileşim noktaları
1.2 ANA İŞLEVLER (core functionality)
- 5-10 ana işlev maddesi
- Her biri 1 cümle açıklama
- Kullanıcı değeri vurgulu
1.3 İŞ SÜREÇLERİ (business processes)
- Ana iş akışı (BPMN notation)
- Karar noktaları
- Özel durumlar (exceptions)
1.4 KAPSAM SINIRLARI
- Sistem ne yapıyor (IN SCOPE)
- Ne yapmıyor (OUT OF SCOPE)
- Geleceğe bırakılan (FUTURE)
KATMAN 2 — MANTIKSAL MİMARI (Logical Architecture)
HEDEF: Tasarım ekibi teknik yapıyı görebilsin
Bileşenler:
2.1 KATMANLI MİMARİ (Layered Architecture)
- Presentation layer (UI/UX)
- Business logic layer
- Data access layer
- Data layer (database)
- Integration layer (API, messaging)
2.2 BİLEŞEN DİYAGRAMI (component diagram)
- Her bileşen kutusu
- Bileşenler arası bağlantılar
- Arayüz noktaları
- Bağımlılık yönü
2.3 SINIF DİYAGRAMI (class diagram - yazılımsa)
- Temel sınıflar
- Özellik ve metotlar
- Kalıtım, kompozisyon, agregasyon
- Desenler (patterns): factory, observer, singleton
2.4 DİZİ DİYAGRAMI (sequence diagram)
- Ana use case için mesaj akışı
- Paralel / senkron / asenkron çağrılar
- Hata akışı
2.5 DURUM DİYAGRAMI (state diagram)
- Sistemin ana durumları
- Durum geçişleri
- Tetikleyici olaylar
- Son durum
KATMAN 3 — FİZİKSEL MİMARİ (Physical Architecture)
HEDEF: Deployment ekibi donanım / altyapıyı planlasın
Bileşenler:
3.1 DONANIM ENVANTERI
- Server / node listesi
- CPU, RAM, disk specs
- Network gereksinimleri
- Redundancy plan (yedek)
3.2 NETWORK TOPOLOJİSİ
- Firewall zones (DMZ, internal)
- Load balancer
- VPN erişim
- Public/private IP
3.3 VERI DEPOLAMA
- Database (SQL / NoSQL)
- Replication strategy
- Backup sıklığı
- Disaster recovery (DR)
3.4 MONITORING VE LOGGING
- Monitoring sistemi (Nagios, Zabbix, Datadog)
- Log aggregation (ELK, Splunk)
- Alert yapısı
- SLA hedefleri (uptime, response time)
3.5 GÜVENLIK MIMARİSİ
- Authentication (SSO, OAuth, JWT)
- Authorization (RBAC)
- Şifreleme (in-transit, at-rest)
- Zafiyet yönetimi
- KVKK / ISO 27001 uyumu
KATMAN 4 — DAĞITIM MİMARİSİ (Deployment Architecture)
HEDEF: DevOps/Operations ekibi sistemi kurabilsin
Bileşenler:
4.1 DEPLOYMENT DIYAGRAMI
- Environment (dev, stage, prod)
- Container orchestration (K8s, Docker Swarm)
- CI/CD pipeline
- Blue-green deployment veya canary
4.2 CLOUD VS ON-PREMISE
- AWS / Azure / GCP / hybrid
- Coğrafi dağılım (multi-region)
- Auto-scaling policies
- Cost estimation
4.3 BİLGİ İŞLEMSEL KAYNAK
- Compute (EC2 / VM)
- Storage (S3 / blob)
- Database (RDS / CosmosDB)
- Queue (SQS / Service Bus)
- Cache (Redis / Memcached)
4.4 OPERATIONAL CONSIDERATIONS
- Deployment sıklığı
- Rollback prosedürü
- Incident response plan
- On-call rotation
DİYAGRAM ÜRETIMI:
ÖNERİLEN ARAÇLAR:
- Lucidchart / Draw.io (genel)
- Enterprise Architect (UML)
- Visio (Microsoft)
- Mermaid (kod olarak)
- PlantUML (kod olarak)
- AWS Architecture Icons
HER DİYAGRAM İÇİN:
- Açık başlık + açıklama
- Lejand (semboller açıklaması)
- Kaynak referansları
- Revizyon numarası ve tarih
- Yazar imzası
DIZI VE DURUM DİYAGRAMLARI (UML standardı):
- Aktörler sol tarafta
- Zaman yukarıdan aşağı
- Mesaj okları
- Paralel zarfları (par)
- Alternatif akışlar (alt)
TASARIM PRENSİPLERİ (her mimariyi değerlendir):
- SEPARATION OF CONCERNS
- SINGLE RESPONSIBILITY
- OPEN/CLOSED PRINCIPLE
- DEPENDENCY INVERSION
- INTERFACE SEGREGATION
- DRY (Don't Repeat Yourself)
- KISS (Keep It Simple)
- YAGNI (You Aren't Gonna Need It)
KARAR KAYITLARI (Architecture Decision Records - ADR):
HER KRİTİK KARAR İÇİN:
- Karar başlığı
- Bağlam (neden kararlaştırıldı)
- Alternatifler (2-3 seçenek)
- Seçim ve gerekçe
- Sonuçlar (trade-off'lar)
- Tarih ve yazar
KALITE NITELIKLERI (Non-Functional Requirements):
- PERFORMANS (response time, throughput)
- ÖLÇEKLENEBILIRLIK (scalability)
- GÜVENILIRLIK (reliability, 99.9% uptime)
- SÜRDÜRÜLEBILIRLIK (maintainability)
- GÜVENLIK (security)
- UYUMLULUK (compliance - KVKK, GDPR)
- MALIYET (cost efficiency)
Her nitelik için:
- Hedef metrik
- Ölçüm yöntemi
- Mimariyi nasıl etkiliyor
ARCHITECTURE REVIEW:
1. SAAM (Software Architecture Analysis Method)
- Senaryolar tanımla
- Mimariyi senaryolara karşı test et
- Bulgu raporu
2. ATAM (Architecture Tradeoff Analysis Method)
- Kalite nitelikleri arasındaki trade-off'lar
- Risk analizi
- Hassas noktalar
3. PEER REVIEW
- Diğer senior mühendisler
- Anti-pattern kontrolü
- Basitleştirme önerileri
Türkçe. IEEE 1471 ve TOGAF best practice uyumlu.