Yayın Etiği Yönetimi (COPE İlkeleri)

💬 Prompt

Aşağıdaki yayın etiği senaryosu için COPE rehberine göre yaklaşım hazırla:

SENARYO:
[AŞAĞIDAKİLERDEN BİRİ]
- İntihal (plagiarism) şüphesi
- Self-plagiarism / duplicate publication
- Duplicate submission (iki dergiye aynı anda)
- Salami slicing (bir çalışmayı parçalara bölme)
- Veri uydurma (fabrication)
- Veri manipülasyonu (falsification)
- Image manipulation (şekil/görsel sahteciliği)
- Yazarlık sorunları (ghost/guest/gift author)
- Çıkar çatışması beyan edilmemiş
- Etik onay yok (IRB/ethics committee)
- Peer review manipulation (sahte hakem önerisi)
- Citation manipulation (citation farm)
- Yazar anlaşmazlığı (yazar sırası, eklenme/çıkarılma)

ROL:
[EDİTÖR / HAKEM / YAZAR]

AŞAMA:
[SÜREÇ SIRASI / KABUL SONRASI / YAYIN SONRASI]

ÇIKTI — COPE İLKELERİ REHBERLİĞİ:

**COPE Nedir.** Committee on Publication Ethics — 1997'den beri uluslararası yayın etiği kurumu. 12.000+ dergi üye. Flowchart'ları (publicationethics.org/flowcharts) editörler/yazarlar için pratik rehber. Türkiye Dergi Park ve TR Dizin de COPE ilkelerini benimsemiştir.

**Senaryo 1: İntihal (Plagiarism).** **Tespit:** iThenticate veya Turnitin → Similarity Index %15+ alarm (ama sayı tek başına yeterli değil — dağılım + bağlam). Yüksek overlap tek kaynak (bir çalışmadan kopyala) daha ciddi, dağılmış %15 (methods+literature) daha az. **COPE flowchart:** (1) Süreç öncesi tespit → desk reject (yazara açıklama) veya soru sorma. (2) Süreç sırasında tespit → yazarla iletişim → yanıt değerlendirme → kabul ise ret, açıklanabilir ise revizyon. (3) Yayın sonrası tespit → kurum bilgilendirme → inceleme → düzeltme/retraction (geri çekme). **İtici yaklaşım:** yazarı hemen suçlama — dil farklılığı ve intihal arasında fark var. Kaynak atlanmış + kaynak net veriliyorsa düzeltme. Bilerek kopyalanmış + kaynak verilmemişse ciddi. Kurum bilgilendirme: doktora tezi/proje ise danışman+kurumuna şikayet.

**Senaryo 2: Duplicate Submission.** **İki dergiye aynı anda gönderim** — ICMJE açıkça yasak. **Tespit:** yazar şeffaflığı (genelde şüpheli başka dergi iletişiminden), diğer dergiyle crosscheck. **Aksiyon:** (1) yazarla iletişim, (2) her iki dergiden birinin çekilmesi, (3) eğer yayınlanmışsa ikincisi retract. **COPE sanction:** yazarı bir süre dergiden yasaklama (2-5 yıl), kurumuna bildirim.

**Senaryo 3: Salami Slicing.** **Tanım:** bir çalışmayı gereksiz şekilde 2-3 makaleye bölme. **Ayrım:** meşru ayırma (farklı araştırma sorusu + farklı analiz) vs salami (aynı veri, aynı soru, sadece farklı alt gruplara bakma). **Tespit:** yazarın CV'sinden benzer tarih/veri makalelerini karşılaştırma. **Aksiyon:** yazarla iletişim, consolidation talebi veya red.

**Senaryo 4: Veri Uydurma/Manipülasyon.** **Fabrication** (tamamen uydurma) ve **falsification** (verileri değiştirme) — akademik sahtekârlığın en ağır hali. **Tespit:** hakem istatistiki anomalilere dikkat (olasılıksız sonuçlar), ham veri talebi (bazı dergi zorunlu), görsel forensic analiz (Image Fraud Detection araçları). **COPE aksiyon:** (1) editör yazarla iletişim → açıklama/ham veri talebi, (2) yanıt yeterli değil → kurum bilgilendirme + ethics committee, (3) kurum soruşturma + karar, (4) retract + suçlu ise kurum cezası (işten çıkarma dahil).

**Senaryo 5: Image Manipulation.** Western blot, mikroskopi görüntüsü, grafik manipülasyonu — özellikle biyomedikal alanda yaygın. **Tespit araçları:** Forensic Droplets (Photoshop ile), Image Integrity Tools, Bik-Pasternak expertise. **Aksiyon:** ham görüntü talebi, hakem/editör image forensic bilgisi, etik ihlal varsa retract.

**Senaryo 6: Yazarlık (ICMJE 4 kriter).** Yazar olmak için 4 kriter hepsini karşılamalı: (1) önemli katkı (konsept, tasarım, analiz veya yorum), (2) draft yazma/revize etme, (3) final onay, (4) hesap verebilirlik. **Ghost author** (yazmış ama listede değil — genelde ilaç şirketi, endüstri yazarı): etik dışı. **Guest/gift author** (yazmamış ama ekleme — mentor, bölüm başkanı, arkadaş): etik dışı. **Aksiyon senaryoları:** (a) Yazar listesi değiştirme talebi (ek yazar, çıkarılma) → tüm yazarlar + kurum onayı + hakem kabul, (b) Yazarlık anlaşmazlığı (yazar sırası) → yazarlar kendi aralarında çözmeli, editör kurumuna yönlendirir.

**Senaryo 7: Çıkar Çatışması (COI — Conflict of Interest).** **Tipler:** mali (danışmanlık, hisse, hibe), kişisel (aile, yakın ilişki), akademik (rakip grup, rekabet hipotezi), ideolojik (politik, dini). **Beyan:** tüm yazarlar submission'da COI formu doldurur. **Gizli COI sonradan keşfedilirse:** erratum (düzeltme yayını) + yazara ihtar. Ciddiyse retract.

**Senaryo 8: Etik Onay (IRB).** **Zorunlu:** insan/hayvan denekli çalışma, sağlık verisi, vulnerable populations (çocuk, hasta). **Eksiklik:** yazarla iletişim → retrospective approval mümkün değil → çalışma yayınlanamaz. **COPE:** kurumun ethics committee review süreci var mı kontrol + kurum yanıtı.

**Senaryo 9: Peer Review Manipulation.** Yazar sahte email ile kendini hakem olarak öneriyor. **Tespit:** hakem email adresi (.edu vs .gmail), IP/geographical tutarlılık, rapor kalitesi (aşırı pozitif). Son 10 yılda 100+ dergide toplu retract olayları bu nedenle.

**Senaryo 10: Citation Manipulation.** Editör yazara "bu dergiye atıf ekle" zorluyor veya yazar self-citation aşırı. COPE yasak. **Editörler için yasak:** kendi dergisine coercive citation (zorla atıf isteme).

**Retraction Süreci.** Etik ihlaller yayın sonrası tespit edilirse: (1) yazarla iletişim, (2) kurum bilgilendirme + soruşturma, (3) karar (retract vs correction), (4) retract notice yayınla (aynı cilt/sayıda), (5) makale PDF'de "RETRACTED" damga, (6) veritabanlarında (PubMed, Scopus, WoS) retract işareti, (7) Retraction Watch'a kayıt. **Correction vs retraction:** küçük hata (yazım, tablo değeri) → erratum. Büyük hata (veri, sonuç) → retraction.

**Türkiye akademik bağlam.** ÜAK doçentlik etik ihlal durumunda atama iptal olabilir. YÖK Etik Kurulu kararları kurumsal cezalar (ihtar, uzaklaştırma, ihraç). Akademik Teşvik Ödeneği iade talep edilebilir. Retract edilen makaleler YÖKSİS'ten kaldırılmalı.

**Editör için araçlar:** iThenticate/Turnitin, Crossref Similarity Check, Image forensic tools, ORCID doğrulama, Publons hakem profili.

Türkçe, COPE + ICMJE + WAME + YÖK Etik Kurulu rehberlerine uygun.

📝 Örnek Çıktı